GBF ile Adım Adım Kimyasal Risk Değerlendirmesi

Güvenlik Bilgi Formu (GBF) verilerini kullanarak KKDİK ve İSG mevzuatına uygun kimyasal risk değerlendirmesi yapmanın 5 temel adımı ve uygulama rehberi.

İşyerlerinde tehlikeli kimyasallarla çalışırken iş sağlığı ve güvenliğini sağlamanın temel şartı, gerçekçi ve mevzuata uygun bir kimyasal risk değerlendirmesi yapmaktır. Türkiye'de yürürlükte olan *Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik*, işverenleri kimyasal maddelerden kaynaklanan riskleri belirlemek ve kontrol altına almakla yükümlü kılar.

Bu sürecin birincil bilgi kaynağı, tedarikçilerden temin edilen Güvenlik Bilgi Formlarıdır (GBF). GBF, yalnızca mevzuat gereği dosyalanan bir evrak değil; tehlike tanımlamasından maruziyet kontrolüne kadar tüm risk analizi adımlarını besleyen teknik bir veri kılavuzudur.

Türkiye Mevzuatı: SEA ve KKDİK Kapsamında GBF

Kimyasal risk değerlendirmesine başlamadan önce, elinizdeki verinin yasal geçerliliğini teyit etmeniz gerekir:

• SEA Yönetmeliği: Maddelerin ve karışımların sınıflandırılması, etiketlenmesi ve ambalajlanmasını düzenler. GBF'nin 2. Bölümünde yer alan zararlılık ifadeleri (H kodları) ve önlem ifadeleri (P kodları) bu yönetmeliğe dayanır.
• KKDİK Yönetmeliği: Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanmasını belirler. KKDİK gereği GBF'ler, Türkiye'de akredite bir belgelendirme kuruluşundan sertifika almış Kimyasal Değerlendirme Uzmanı (KDU) tarafından Türkçe olarak hazırlanmış olmalıdır.
• Formun 16 bölümden oluştuğunu, güncel mevzuat formatında düzenlendiğini ve tarihlerinin geçerli olduğunu doğrulamak ilk adımdır.

Adım 1: Kimyasal Envanterini Çıkarın ve GBF'leri Doğrulayın

İşletmede depolanan, proseste kullanılan, temizlik veya bakım amacıyla tüketilen istisnasız tüm kimyasalların listesini oluşturun.

• Bölüm 1 (Maddenin/Karışımın ve Şirketin/Dağıtıcının Kimliği): Kimyasalın kullanım amacını ve tedarikçi irtibat bilgilerini kontrol edin. Kimyasalın tesisinizdeki kullanım biçimi (örneğin sprey uygulama, daldırma, ısıtma), tedarikçinin belirttiği kullanım senaryolarına uygun mu?
• Bölüm 3 (Bileşimi / İçindekiler Hakkında Bilgi): Karışım içerisindeki spesifik tehlikeli maddelerin CAS ve EC numaralarını, konsantrasyon aralıklarını inceleyin. Kanserojen, mutajen veya üreme için toksik (CMR) maddeleri bu bölümde tespit edin.

Adım 2: Tehlikeyi Tanımlayın (İçsel Zararlar)

Kimyasalın doğasında var olan tehlikelerin büyüklüğünü anlamak için GBF'nin 2. ve 11. bölümlerini birbiriyle eşleştirin.

• Bölüm 2 (Zararlılık Tanımlanması): H kodları tehlikenin niteliğini doğrudan gösterir:
• *H300, H310, H330:* Akut toksisite (ölümcül/ağır zararlı).
• *H350, H340, H360:* CMR özellikleri (en üst düzey öncelik gerektirir).
• *H314, H318:* Ciddi cilt aşınması ve göz hasarı.
• *H220 - H226:* Alevlenir gaz, sıvı veya katılar.
• Bölüm 11 (Toksikolojik Bilgiler): Kimyasalın vücuda giriş yollarını (solunum, yutma, cilt teması), LD50/LC50 değerlerini ve hedef organ etkilerini inceleyin.

Adım 3: Maruziyet Düzeyini Değerlendirin

Tehlike tek başına riski oluşturmaz; risk, tehlike ile maruziyetin birleşimidir. Düşük tehlikeli bir madde yoğun buharlaşma nedeniyle yüksek risk yaratabilirken, yüksek tehlikeli bir kimyasal kapalı sistemde kontrol altında olabilir.

• Bölüm 9 (Fiziksel ve Kimyasal Özellikler): Maddenin fiziksel hali (toz, sıvı, gaz), kaynama noktası ve özellikle buhar basıncı maruziyet potansiyelini belirler. Yüksek buhar basıncına sahip bir solvent, oda sıcaklığında hızla havaya karışarak solunum maruziyetini artırır.
• Bölüm 8 (Maruz Kalma Kontrolleri / Kişisel Korunma): Mevzuatta tanımlı Mesleki Maruziyet Sınır Değerleri (OEL, TWA, STEL) bu bölümde yer alır. İşyeri ortam ölçüm sonuçlarınızı Bölüm 8'deki sınır değerlerle kıyaslayın.

Adım 4: Kontrol Önlemlerini Hiyerarşik Olarak Belirleyin

Risk düzeyi kabul edilebilir sınırın üzerindeyse, İSG mevzuatının temel ilkesi olan kontrol hiyerarşisi uygulanmalıdır:

1. İkame (Eliminasyon): Tehlikeli kimyasalı daha az tehlikeli olanla değiştirin (örneğin solvent bazlı boyadan su bazlı boyaya geçiş).
2. Mühendislik Önlemleri: GBF Bölüm 7 (Elleçleme ve Depolama) ve Bölüm 8'de önerilen yerel cebri çekiş sistemleri, kapalı devre prosesler veya sızdırmazlık ekipmanları kurun.
3. İdari Önlemler: Çalışma süresini kısaltma, maruz kalan çalışan sayısını sınırlandırma ve çalışma talimatları hazırlama.
4. Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): GBF Bölüm 8'de belirtilen eldiven materyali (örn. nitril, butil ve geçirgenlik süresi) ile filtre tipine (örn. A2P3 solunum filtresi) harfiyen uyun. Standart bir bez toz maskesi veya nitril olmayan genel amaçlı eldiven kimyasal koruma sağlamaz.

Adım 5: Yangın, Depolama ve Acil Durum Risklerini Yönetin

Risk analizi yalnızca rutin operasyonu değil, acil durum senaryolarını da kapsamalıdır:

• Bölüm 5 & 10 (Yangınla Mücadele ve Tepkime): Kimyasal suyla temas ettiğinde zehirli gaz çıkarıyor mu? Hangi söndürücü maddeler kullanılmamalı? Uyuşmayan maddeler (asit-baz, oksitleyici-yanıcı) nelerdir?
• Bölüm 7 (Depolama): Depolama sıcaklık limitleri, havalandırma şartları ve birlikte depolanamayacak kimyasal grupları tespit edilmelidir.
• Bölüm 4 & 6 (İlk Yardım ve Kaza Sonucu Yayılma): Göz yıkama duşlarının yeri, döküntü kiti içeriği (absorban madde tipi) bu bölümlere göre planlanmalıdır.

Kimyasal Risk Değerlendirmesi Kontrol Listesi

• [ ] Tüm GBF'ler KKDİK uyumlu ve Kimyasal Değerlendirme Uzmanı (KDU) onaylı mı?
• [ ] GBF basım veya revizyon tarihi son 3 yıl içerisinde mi?
• [ ] Bölüm 2'deki H ve P kodları çalışma alanındaki etiketlerle birebir uyuşuyor mu?
• [ ] Bölüm 8'deki mesleki maruziyet sınır değerleri için ortam ölçümü yapıldı mı?
• [ ] Sahadaki KKD'ler, Bölüm 8'de belirtilen standartlara (EN normları, geçirgenlik süreleri) uygun mu?
• [ ] Uyuşmayan kimyasalların depolama ayrımı Bölüm 10'a göre yapıldı mı?
• [ ] Çalışanlar GBF'deki riskler ve acil durum adımları konusunda eğitildi mi?

Sıkça Sorulan Sorular

Yabancı dildeki (SDS) formlarla Türkiye'de yasal risk değerlendirmesi yapılabilir mi?

Hayır. KKDİK ve ilgili İSG yönetmelikleri gereği, Türkiye'deki işyerlerinde kullanılan kimyasalların güvenlik bilgi formlarının sertifikalı bir Kimyasal Değerlendirme Uzmanı tarafından onaylanmış Türkçe metinler olması zorunludur. İngilizce SDS yalnızca teknik referans olarak kullanılabilir ancak yasal denetimlerde geçersizdir.

GBF'de maruziyet sınır değeri (OEL/TWA) belirtilmemişse ne yapılmalıdır?

Bölüm 8'de ulusal sınır değer yer almıyorsa, AB REACH kapsamında türetilmiş PNEC veya DNEL değerlerine bakılmalıdır. Bu veriler de yoksa, benzer kimyasal yapay gruplar incelenmeli veya uluslararası kuruluşların (ACGIH, NIOSH) önerdiği mesleki maruziyet limitleri esas alınmalıdır.

Risk değerlendirmesinde en sık yapılan hata nedir?

En yaygın hata, yalnızca kişisel koruyucu donanım (KKD) önerisiyle yetinmektir. GBF Bölüm 8'de listelenen KKD'ler son savunma hattıdır. Mühendislik önlemleri (lokal emiş sistemleri) ve ikame olanakları incelenmeden hazırlanan risk değerlendirmeleri eksik ve yetersiz kabul edilir.

Kimyasal risk değerlendirmesi hangi sıklıkla yenilenmelidir?

İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre tehlike sınıfına bağlı periyodik sürelerin yanı sıra; yeni bir kimyasal madde alındığında, GBF tedarikçi tarafından revize edildiğinde, üretim prosesinde değişiklik yapıldığında veya ortam ölçüm sonuçlarında aşım görüldüğünde derhal yenilenmelidir.