Güvenlik Bilgi Formundan Kim Sorumlu? Tedarikçi mi İşveren mi?

Türkiye'de KKDİK ve İSG mevzuatına göre Güvenlik Bilgi Formu (GBF) sorumluluk zincirini; tedarikçi, işveren ve çalışanın yasal yükümlülüklerini inceleyin.

Kimyasal maddelerin güvenli kullanımı söz konusu olduğunda Güvenlik Bilgi Formu (GBF / SDS), tedarik zincirinin en kritik dokümanıdır. Ancak endüstride sıkça karşılaşılan bir soru işareti vardır: Bu formu hazırlamak, güncellemek ve sahada uygulamak tam olarak kimin sorumluluğundadır? Kimyasal bir kaza veya denetim durumunda yasal muhatap kimdir?

Türkiye'de kimyasal güvenlik mevzuatı, sorumluluğu tek bir tarafa yüklemez; tedarikçi, işveren ve çalışan arasında paylaştırılmış bir güvenlik zinciri kurar. Bu zincirin yasal zeminini Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın KKDİK Yönetmeliği (Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması) ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu oluşturur.

Tedarikçinin Sorumlulukları (KKDİK ve SEA Kapsamında)

Kimyasal madde veya karışımı piyasaya arz eden taraf; yani üretici, ithalatçı ya da dağıtıcı mevzuatta genel olarak "tedarikçi" sıfatıyla anılır. GBF'nin hazırlanması ve teslim edilmesindeki birincil yasal yükümlülük tedarikçiye aittir.

KKDİK Yönetmeliği Ek-2 hükümlerine göre tedarikçinin temel sorumlulukları şunlardır:

• Yetkin Hazırlama: Güvenlik Bilgi Formları rastgele kişiler tarafından düzenlenemez. Türkiye'de GBF'lerin akredite bir kuruluş tarafından belgelendirilmiş sertifikalı bir Kimyasal Değerlendirme Uzmanı (KDU) tarafından hazırlanması veya onaylanması yasal zorunluluktur.
• Ücretsiz ve Türkçe Teslim: Tedarikçi, zararlı olarak sınıflandırılan bir maddeyi veya karışımı alıcıya teslim ederken ya da öncesinde, Türkçe hazırlanmış güncel GBF'yi ücretsiz olarak sağlamak zorundadır. Form kağıt üzerinde veya elektronik ortamda iletilebilir; ancak internet sitesine bir link bırakıp alıcının aramasına bırakmak tek başına yeterli kabul edilmez; formun doğrudan teslimi esastır.
• Sınıflandırma ve Etiketleme Uyumu: GBF içeriği, Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik (SEA) gerekliliklerine ve ambalaj üzerindeki etiket bilgileriyle tam uyumlu olmalıdır.
• Güncelleme ve Geri Bildirim: Yeni bir tehlike bilgisi ortaya çıktığında, risk yönetim önlemlerini etkileyecek yeni bir veri elde edildiğinde veya bir kısıtlama/izin kararı yayımlandığında tedarikçi GBF'yi gecikmeksizin güncellemelidir. Güncellenmiş form, son 12 ay içinde kimyasalın verildiği tüm eski alıcılara bildirimle iletilmelidir.

İşverenin Sorumlulukları (6331 Sayılı Kanun ve İSG Mevzuatı)

Kimyasalı satın alan ve tesisinde kullanan işveren, formun hazırlanmasından sorumlu değildir; ancak formun temin edilmesinden, işyerinde uygulanmasından ve denetlenmesinden doğrudan sorumludur.

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik kapsamında işverenin yükümlülükleri şunlardır:

• GBF Temin Etme: İşyerinde kullanılan her kimyasal için tedarikçiden geçerli ve Türkçe bir GBF talep etmek işverenin görevidir. GBF'si bulunmayan tehlikeli kimyasalların işyerine girişine izin verilmemelidir.
• Risk Değerlendirmesi: İşveren, GBF'nin 8. Bölümünde yer alan Mesleki Maruziyet Sınır Değerlerini (OEL) ve maruziyet kontrollerini dikkate alarak işyerine özgü risk değerlendirmesi yapmalıdır.
• Erişilebilirlik: GBF'ler yalnızca İSG uzmanının klasöründe veya idari ofiste kilitli tutulamaz. Kimyasalın depolandığı ve kullanıldığı alanlarda çalışanların kolayca ulaşabileceği şekilde (fiziki dosya veya erişilebilir dijital terminaller) bulundurulmalıdır.
• Eğitim ve Talimat: İşveren, GBF'deki teknik bilgileri çalışanların anlayabileceği operasyonel talimatlara dönüştürmekle yükümlüdür. Bölüm 4 (İlk Yardım), Bölüm 6 (Kaza Sonucu Yayılma) ve Bölüm 8 (Kişisel Koruyucu Donanım) maddeleri personele eğitimlerle aktarılmalıdır.
• Uygun KKD ve Ekipman Sağlama: GBF'de belirtilen filtre türüne sahip maske, kimyasala dayanıklı eldiven materyali veya göz duşu gibi teknik tedbirleri eksiksiz sağlamak işverenin sorumluluğundadır.

Çalışanın Sorumlulukları

Çalışanlar, mevzuat gereği GBF düzenlemek ya da temin etmekle yükümlü değildir. Ancak iş sağlığı ve güvenliği kültürünün gereği olarak uygulama aşamasında önemli sorumlulukları bulunur:

• Talimatlara Uyma: İşverenin GBF doğrultusunda hazırladığı güvenli çalışma talimatlarına, kimyasal taşıma ve depolama prosedürlerine harfiyen uymak.
• KKD Kullanımı: GBF'de o kimyasal için zorunlu kılınan kişisel koruyucu donanımları (doğru nitelikteki eldiven, koruyucu gözlük, respiratör vb.) kurallara uygun şekilde kullanmak ve bakımını yapmak.
• Tehlike Bildirimi: Etiketsiz bir kimyasal kap, sızıntı, havalandırma arızası veya eksik bir GBF tespit ettiğinde durumu derhal iş sağlığı ve güvenliği birimine veya işverene bildirmek.

Pratik Sorumluluk Kontrol Listesi

İşyerinizde kimyasal denetimlere hazırlıklı olmak için aşağıdaki adımları kontrol edin:

• [ ] Envanterdeki tüm kimyasalların güncel, Türkçe GBF'si mevcut mu?
• [ ] GBF'ler KKDİK Ek-2 formatına uygun mu ve KDU sertifika numarası içeriyor mu?
• [ ] Sahada çalışanlar, kullandıkları kimyasalın GBF'sine anında ulaşabiliyor mu?
• [ ] GBF Bölüm 8'de önerilen KKD'ler sahada temin edilmiş ve çalışanlarca kullanılıyor mu?
• [ ] Tedarikçiden gelen GBF güncellemeleri takip ediliyor ve risk analizi revize ediliyor mu?

Sıkça Sorulan Sorular

Yurt dışından kimyasal ithal eden bir şirket GBF'yi nasıl sağlamalıdır?

İthalatçı, Türk mevzuatına göre tedarikçi statüsündedir. Yabancı üreticinin sağladığı SDS'i doğrudan kullanamaz; bu formun Türkiye'de belgelendirilmiş bir Kimyasal Değerlendirme Uzmanı (KDU) tarafından KKDİK yönetmeliğine uygun olarak Türkçeye uyarlanmasını ve onaylanmasını sağlamak zorundadır.

Tedarikçi GBF göndermezse işveren kimyasalı kullanabilir mi?

Hayır. 6331 sayılı Kanun ve kimyasal maddeler mevzuatı uyarınca işveren, tehlikeleri tam olarak belirlenmemiş ve GBF'si sağlanmamış kimyasallarla çalışmayı durdurmalı veya kimyasalı tesise kabul etmemelidir.

Güvenlik Bilgi Formunun geçerlilik süresi ne kadardır?

Mevzuatta sabit bir takvim yılı (örneğin 3 yıl) süresi yoktur. Ancak madde sınıflandırmasında, yasal sınırlamalarda veya güvenlik verilerinde bir değişiklik olduğunda GBF derhal güncellenmelidir. Ayrıca KKDİK geçiş süreçlerine göre form formatının güncel Ek-2 yapısında olması şarttır.

İSG uzmanı işyerinde GBF hazırlamak zorunda mıdır?

Hayır. İSG uzmanının görevi tedarikçiden gelen formları incelemek, risk değerlendirmesinde kullanmak ve saha önlemlerini organize etmektir. Bir kimyasalın resmi GBF'sini hazırlamak yalnızca KDU sertifikasına sahip kişilerin yapabileceği ve tedarikçinin üstlenmesi gereken bir yükümlülüktür.